تنگی مجرای ادرار یا تنگی پیشابراه، وضعیتی بالینی است که در آن، مسیر عبور ادرار از مثانه به بیرون بدن دچار باریکشدگی یا انسداد میگردد. اگرچه این عارضه در بزرگسالان شایعتر است، اما بروز تنگی مجرای ادرار در کودکان، یک مسئله جدی در حوزه اورولوژی کودکان محسوب میشود. از آنجا که این مجرا در پسران طولانیتر است، شیوع آن در آنها به مراتب بیشتر از دختران است. متأسفانه، به دلیل کمبود آگاهی، عدم توانایی کودک در توصیف دقیق مشکلات ادراری و گاهی خجالت کشیدن، تشخیص این بیماری اغلب در مراحل پیشرفتهتر صورت میگیرد که میتواند منجر به عوارض جبرانناپذیری برای دستگاه ادراری فوقانی و تحتانی شود.
علائم هشداردهنده و پیامدهای عدم تشخیص بهموقع
عدم توانایی کودک در بیان جزئیات مشکل، ضرورت توجه والدین به هرگونه تغییر در الگوی ادراری وی را حیاتی میسازد. در موارد خفیف، کودک ممکن است بدون علامت باشد، اما با پیشرفت گرفتگی، علائم زیر بروز مییابند:
تغییرات در الگوی و جریان ادرار
- جریان ادرار ضعیف و نازک: کودک به سختی ادرار میکند و جریان ادرار کاهش یافته است.
- ادرار متناوب: شروع و توقف مکرر جریان ادرار که نشاندهنده تلاش مثانه برای غلبه بر انسداد است.
- تخلیه ناقص مثانه: کودک بلافاصله پس از ادرار کردن، دوباره احساس نیاز به دفع دارد.
- شب ادراری و تکرر ادرار: افزایش تعداد دفعات ادرار، خصوصاً در طول شب، میتواند نشاندهنده تحریک مثانه ناشی از تخلیه ناکامل باشد.
تغییرات ظاهری ادرار و درد
- درد و سوزش: احساس درد و سوزش در هنگام دفع ادرار (دیس اوری) که ممکن است با التهاب اشتباه گرفته شود.
- خون در ادرار: مشاهده لکههای خون (هماچوری) یا چکیدن قطرهای خون در انتهای ادرار.
- تغییر شکل جریان: انحراف ادرار به جهات غیرعادی، یا حالت ادرار دو شاخه که نشاندهنده مسدود شدن جزئی خروجی مجرا است.
- درد ناحیه لگن: احساس درد مزمن در ناحیه زیر شکم و لگن به دلیل کشیدگی مثانه.
عوارض پیشرفته (پیامد تجمع ادرار)
تجمع ادرار در مثانه به دلیل انسداد مجرا، میتواند به سیستم ادراری فوقانی آسیب برساند و عوارض زیر را به دنبال داشته باشد:
- عفونتهای ادراری مکرر: شایعترین عارضه، زیرا ادرار باقیمانده محیط مناسبی برای رشد باکتریها فراهم میکند.
- ضخیم شدن دیواره مثانه: مثانه برای غلبه بر تنگی، عضلهسازی کرده و دیواره آن ضخیم میشود.
- تورم کلیه (هیدرونفروز): برگشت فشار ادرار به حالبها و کلیهها که در نهایت باعث آسیب و اتساع کلیهها میشود.
- تشکیل سنگ مثانه: باقی ماندن ادرار و رسوبات در مثانه، خطر ایجاد سنگ را افزایش میدهد.
بررسی عوامل ایجادکننده تنگی مجرای ادرار در اطفال
تنگی مجرای ادرار (پیشابراه) در کودکان اغلب به دلیل ایجاد بافت اسکار (فیبروز) در دیواره مجرا رخ میدهد که با کاهش قطر، مسیر خروج ادرار را مسدود میکند. این بافتزخم، که عامل اصلی بیماری است، میتواند ناشی از مجموعهای از عوامل اکتسابی یا مادرزادی باشد:
۱. آسیبهای فیزیکی و مداخلات پزشکی (تروما و یاتروژنیک)
ضربه و آسیبهای وارده به ناحیه لگن و مجرا از شایعترین علل اکتسابی تنگی به شمار میروند:
- آسیبهای مستقیم: حوادثی مانند افتادن، ضربه یا شکستگیهای شدید، به خصوص شکستگی لگن، میتوانند باعث پارگی یا کوفتگی پیشابراه شده و منجر به تشکیل بافت اسکار شوند.
- آسیبهای پزشکی (یاتروژنیک): استفاده نادرست، طولانیمدت یا غیرحرفهای از ابزارهای پزشکی مانند سوند ادراری (کاتتر) یا دیگر وسایل جراحی، میتواند به پوشش داخلی مجرا صدمه زده و فرآیند التیام آن با تشکیل اسکار همراه باشد.
۲. عوارض جراحی و التهابات مزمن
برخی التهابات یا عوارض پس از جراحیهای رایج در کودکی، زمینهساز تنگی میشوند:
- تنگی نوک آلت تناسلی (میاتوس): این عارضه شایع که در خروجی مجرا ایجاد میشود، اگرچه ممکن است مادرزادی باشد، اما اغلب به عنوان یک عارضه ثانویه پس از ختنهکردن (به دلیل التهاب و ایجاد اسکار در محل میاتوس) رخ میدهد.
- عفونت و التهاب مزمن: عفونتهای شدید و مکرر مجاری ادراری، یا التهابهای موضعی مانند بالانیت (التهاب کلاهک آلت)، با آسیب رساندن به بافت پیشابراه، فرآیند ترمیم را به سمت فیبروز و تشکیل اسکار هدایت میکنند.
۳. ناهنجاریها و نقایص مادرزادی
در برخی موارد، تنگی مجرا نتیجه اختلال در فرآیند رشد جنینی است:
- دریچه پیشابراه خلفی (PUV): این یک نقص جدی مادرزادی است که در آن، فلپهای بافتی در قسمت عقبی پیشابراه وجود دارند و مسیر خروج ادرار را مسدود میکنند. این وضعیت یکی از مهمترین علل انسداد و آسیب به دستگاه ادراری فوقانی در پسران است.
- تشکیل ناقص مجرا: در موارد نادر، تنگی میتواند ناشی از نقصهای ساختاری در روند تکامل کامل مجرا در دوران جنینی باشد.
فرآیند تشخیص تنگی مجاری ادرار در کودکان
تشخیص دقیق محل، طول و شدت تنگی مجرای ادرار نقش کلیدی در انتخاب بهترین روش درمانی، بهویژه در اقدامات جراحی دارد. این ارزیابی توسط متخصص اورولوژی و طی سه مرحله تخصصی انجام میشود:
ارزیابی اولیه عملکردی و ساختاری (غیرتهاجمی)
در این مرحله، عملکرد دفع ادرار و وضعیت کلیهها و مثانه بدون نیاز به ابزار تهاجمی بررسی میشود:
- اوروفلومتری (اندازهگیری شدت جریان ادرار): در این تست شدت و الگوی جریان ادرار کودک تحلیل میشود. کاهش سرعت جریان یا طولانی شدن زمان تخلیه از نشانههای اصلی تنگی مجرا هستند. این بررسی معمولاً با اسکن مثانه تکمیل میشود تا حجم ادرار باقیمانده پس از دفع اندازهگیری گردد.
- سونوگرافی کلیه و مثانه: این روش با استفاده از امواج صوتی، ساختار کلیهها و مثانه را ارزیابی کرده و وجود عوارضی مانند هیدرونفروز (تورم کلیه) یا ضخیمشدن دیواره مثانه را مشخص میکند.
تصویربرداری تخصصی (رتروگراد اورتروگرافی)
این روش که به عنوان استاندارد طلایی تشخیص تنگی شناخته میشود، با تزریق ماده حاجب به داخل مجرا و تصویربرداری با فلوروسکوپی انجام میگردد. نتیجه آن، نمایش دقیق محل تنگی، طول بخش درگیر و میزان باریکشدگی است.
معاینه مستقیم و ارزیابی بافتی (سیستوسکوپی)
در این روش تهاجمی، یک لوله باریک مجهز به دوربین وارد مجرای ادرار شده و امکان مشاهده مستقیم مجرا و مثانه را فراهم میکند. سیستوسکوپی به جراح کمک میکند تا طول واقعی تنگی و وضعیت بافتهای اطراف را ارزیابی کرده و برای جراحی ترمیمی برنامهریزی دقیقتری داشته باشد.
درمان تنگی مجرای ادرار در کودکان
درمان قطعی تنگی مجرای ادرار صرفاً از طریق جراحی ترمیمی امکانپذیر است و داروها نقشی در رفع انسداد ندارند. انتخاب روش درمانی مناسب کاملاً به فاکتورهایی نظیر محل تنگی، طول آن و سوابق درمانی قبلی بیمار بستگی دارد.
۱. جراحی بسته (روشهای اندوسکوپیک)
این روشها برای تنگیهای کوتاه و خفیف مناسب هستند و کمتهاجمی محسوب میشوند. جراح با وارد کردن سیستوسکوپ، بافت اسکار را با استفاده از تیغ مخصوص یا لیزر (مانند اورتروتومی داخلی نوری) برش میدهد تا مسیر ادرار باز شود. کمتهاجمی بودن و زمان بهبودی کوتاه از مهمترین مزایای این روش است.
محدودیتها: نرخ عود بیماری در این روش، به خصوص در تنگیهای بلندتر، نسبت به جراحی باز بالاتر است.
۲. جراحی باز ترمیمی (اورتروپلاستی)
اورتروپلاستی پیچیدهترین و در عین حال مؤثرترین روش درمانی برای موارد تنگیهای بلند، شدید، یا عودکننده مجرای ادرار در کودکان است. این جراحی، که نتایج طولانیمدت بسیار بهتری نسبت به روشهای بسته دارد، به دلیل ظرافت مجرای ادرار اطفال، نیازمند تخصص و مهارت بالای جراح است. در این روش، جراح بر اساس طول و محل دقیق تنگی، یکی از دو تکنیک زیر را انتخاب میکند:
-
- تکنیک آناستوموتیک (پیوندی): برای تنگیهای کوتاهتر به کار میرود. در این روش، قسمت حاوی بافت اسکار که مجرا را تنگ کرده است، به طور کامل برداشته میشود و سپس دو سر سالم مجرا مستقیماً به یکدیگر متصل میگردند.
- تکنیک پیوندی (با گرافت/پچ): برای تنگیهای بلند استفاده میشود. در این حالت، برای بازسازی و افزایش طول مجرا، از بافت پیوندی (اغلب بافتی که از داخل دهان یا گونه بیمار برداشته شده است) استفاده میشود.
۳. روشهای کمکی و محدود شده
برخی روشها به دلیل محدودیتها و عوارض جانبی، به عنوان درمان قطعی تنگی مجرای ادرار در کودکان توصیه نمیشوند و کاربرد آنها محدود به موارد خاص است:
- اتساع مجرا: گشاد کردن مجرا با وارد کردن سوندها یا دیلاتورهایی با قطر افزایشی. البته این روش امروزه کمتر توصیه میشود؛ زیرا میتواند به بافت مجرا آسیب رسانده، ریسک عود تنگی را به شدت افزایش دهد و باعث تشکیل اسکار بدتر و گستردهتر شود.
- استنتگذاری: قرار دادن یک لوله کوچک (استنت) در مجرا برای باز نگهداشتن فیزیکی آن. توجه به این نکته حائز اهمیت است که این روش درمان قطعی محسوب نمیشود و اغلب تنها در موارد خاص یا به صورت موقت (برای حفظ مسیر درمانی) به کار میرود؛ زیرا استنتها میتوانند عوارضی مانند رسوب سنگ یا عفونت ایجاد کنند.
اهمیت فوقالعاده تخصص در اورولوژی کودکان
جراحی تنگی مجرای ادرار در اطفال، یک عمل جراحی ترمیمی بسیار حساس است. به دلیل کوچک و ظریف بودن ساختار پیشابراه کودک، هرگونه خطای جراحی یا انتخاب روش نادرست، میتواند به شکست درمان، عود بیماری و نیاز به جراحیهای متعدد منجر شود.
دکتر سید حمیدرضا آرزهگر، جراح و متخصص کلیه و مجاری ادراری، با درک عمیق از آناتومی ظریف دستگاه ادراری کودکان، توانایی بالایی در:
- تشخیص افتراقی: تمایز تنگی واقعی از سایر اختلالات ادراری کودکان.
- انتخاب روش بهینه: تصمیمگیری در مورد اورتروتومی یا اورتروپلاستی بر اساس وضعیت بیمار.
- انجام جراحیهای ترمیمی پیچیده: اجرای موفقیتآمیز اورتروپلاستی با هدف دستیابی به بهترین نتیجه طولانیمدت و حفظ عملکرد مجرا.
آماده ارائه مشاوره تخصصی و اجرای دقیقترین و پیشرفتهترین روشهای درمانی برای رفع کامل و دائمی تنگی مجرای ادرار فرزند شما هستند.
جهت دریافت نوبت و مشاوره تخصصی با دکتر آرزهگر می توانید از طریق شمارههای درج شده در سایت اقدام کنید.
