دفع سنگ کلیه معمولاً با کاهش درد ناشی از انسداد و حرکت سنگ همراه است، اما در بعضی افراد درد برای مدتی بعد از دفع سنگ نیز ادامه پیدا می‌کند. این وضعیت می‌تواند نگران‌کننده باشد؛ به‌خصوص زمانی که فرد مطمئن است سنگ را دفع کرده یا در تصویربرداری انجام‌شده، سنگ دیگری دیده نشده است.
درد بعد از دفع سنگ کلیه همیشه به معنای وجود یک سنگ جدید نیست. تحریک و التهاب حالب پس از عبور سنگ، باقی ماندن قطعه‌ای از سنگ، ادامه انسداد مسیر ادرار یا حتی وجود مشکلی مستقل از سنگ می‌تواند باعث تداوم علائم شود. از طرفی، برطرف شدن درد نیز همیشه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که انسداد کاملاً برطرف شده است؛ در برخی بیماران، با وجود گزارش دفع سنگ، در بررسی‌های بعدی همچنان انسداد مشاهده شده است.
باقی ماندن سنگ در کلیه یا مجاری ادراری
یکی از نخستین احتمالات در بررسی علت درد بعد از دفع سنگ کلیه، وجود سنگ دیگری در سیستم ادراری است. ممکن است فرد یکی از سنگ‌ها را دفع کرده باشد، اما سنگ دیگری در کلیه یا حالب باقی مانده باشد. همچنین بعد از برخی روش‌های درمان سنگ، مانند سنگ‌شکنی، ممکن است قطعات کوچک‌تری از سنگ در دستگاه ادراری باقی بمانند.
این قطعات همیشه بلافاصله باعث علامت نمی‌شوند، اما اگر وارد حالب شوند یا در مسیر خروج ادرار قرار بگیرند، می‌توانند باعث درد، انسداد یا حتی عفونت شوند. به همین دلیل، احساس اینکه «سنگ دفع شده است» به‌تنهایی برای اطمینان از پاک شدن کامل دستگاه ادراری کافی نیست. بررسی‌های تصویربرداری در شرایط مناسب می‌توانند برای اطمینان از عبور کامل سنگ مورد استفاده قرار گیرند.
ادامه انسداد مجاری ادراری پس از دفع سنگ
گاهی خود سنگ از مسیر عبور کرده، اما انسداد ایجادشده در مجاری ادراری بلافاصله برطرف نمی‌شود. عبور سنگ می‌تواند باعث تورم دیواره حالب شود و همین تورم برای مدتی مسیر عبور ادرار را تنگ‌تر کند.
از طرف دیگر، ممکن است علت انسداد از ابتدا فقط خود سنگ نبوده باشد. تنگی حالب، بافت اسکار یا برخی اختلالات ساختاری دستگاه ادراری نیز می‌توانند مانع عبور طبیعی ادرار شوند. در چنین شرایطی، دفع سنگ الزاماً به معنی رفع کامل انسداد نیست.
نکته مهم این است که کاهش یا قطع درد نیز همیشه نشانه رفع قطعی انسداد نیست. یک راهنمای بالینی اورولوژی گزارش می‌کند که حتی در میان بیمارانی که از دفع سنگ انسدادی خود خبر داده بودند، در بخشی از موارد همچنان انسداد در تصویربرداری پیگیری وجود داشته است.
التهاب و تورم حالب پس از عبور سنگ
حالب لوله‌ای باریک است که ادرار را از کلیه به مثانه منتقل می‌کند. هنگامی که سنگ از این مسیر عبور می‌کند، می‌تواند دیواره حالب را تحریک و ملتهب کند. بنابراین ممکن است سنگ از بدن خارج شده باشد، اما بافتی که در مسیر عبور آن تحت فشار و تحریک قرار گرفته، هنوز کاملاً به حالت طبیعی بازنگشته باشد.
این وضعیت می‌تواند باعث ادامه درد در پهلو یا مسیر حالب شود. در برخی بیماران نیز در بررسی‌های تصویربرداری، علائم غیرمستقیم ناشی از التهاب یا تورم اطراف حالب دیده می‌شود، حتی زمانی که خود سنگ دیگر قابل مشاهده نیست.
بنابراین اگر درد برای مدت کوتاهی پس از دفع سنگ ادامه داشته باشد، پزشک ممکن است علاوه بر جست‌وجوی سنگ باقی‌مانده، وضعیت حالب و نشانه‌های انسداد یا التهاب را نیز بررسی کند.
باقی ماندن التهاب یا تورم کلیه
حرکت سنگ و ایجاد انسداد می‌تواند فشار داخل سیستم جمع‌کننده ادرار کلیه را افزایش دهد و با تغییراتی مانند هیدرونفروز همراه شود. حتی پس از عبور سنگ، ممکن است آثار ناشی از انسداد و التهاب برای مدتی در کلیه باقی بماند.
به همین دلیل، در بعضی بیماران درد پس از دفع سنگ ادامه پیدا می‌کند، در حالی که در تصویربرداری جدید دیگر سنگی در مسیر دیده نمی‌شود. در چنین شرایطی، پزشک باید یافته‌های تصویربرداری را در کنار علائم و سابقه بیمار تفسیر کند و مشخص کند که آیا درد با روند بهبود پس از دفع سنگ مطابقت دارد یا علت دیگری دارد.
دیده نشدن سنگ در تصویربرداری
گاهی بیمار همچنان درد دارد، اما در تصویربرداری انجام‌شده سنگی مشاهده نمی‌شود. این مسئله لزوماً به معنی نبود هرگونه مشکل در دستگاه ادراری نیست.
برای مثال، نوع تصویربرداری، محدوده‌ای که بررسی شده و اندازه و محل سنگ می‌تواند بر تشخیص تأثیر بگذارد. سی‌تی‌اسکن بدون ماده حاجب از روش‌های بسیار دقیق برای بررسی سنگ‌های ادراری است، اما حتی در آن نیز شرایط تصویربرداری و نحوه تفسیر تصاویر اهمیت دارد.
همچنین ممکن است سنگ در فاصله بین دو بررسی دفع شده باشد و چیزی که در تصویربرداری باقی مانده، آثار ثانویه ناشی از انسداد یا التهاب باشد. بنابراین نتیجه تصویربرداری باید در کنار زمان شروع درد، زمان دفع سنگ و وضعیت فعلی بیمار بررسی شود.
اشتباه گرفتن سنگ انتهای حالب با فلبولیت
یکی دیگر از مواردی که در بررسی سنگ‌های بخش پایینی حالب اهمیت دارد، وجود فلبولیت است. فلبولیت‌ها رسوبات کلسیمی کوچکی در داخل وریدهای ناحیه لگن هستند و در تصاویر ممکن است به شکل یک ناحیه کلسیفیه دیده شوند.
از آنجا که فلبولیت‌ها می‌توانند در نزدیکی مسیر حالب قرار داشته باشند، گاهی تشخیص افتراقی آنها از سنگ حالب اهمیت پیدا می‌کند. متخصص رادیولوژی و پزشک با توجه به محل ضایعه و نشانه‌های همراه در تصویر می‌توانند میان این دو احتمال تمایز ایجاد کنند. برخی نشانه‌های تصویربرداری مانند الگوی «دم دنباله‌دار» در فلبولیت‌ها می‌تواند به افتراق آنها از سنگ حالب کمک کند.
بنابراین مشاهده یک نقطه کلسیفیه در تصویربرداری به‌تنهایی برای تشخیص سنگ کافی نیست و باید محل و ویژگی‌های آن به‌درستی ارزیابی شود.
انسداد مادرزادی محل اتصال حالب به لگنچه کلیه
گاهی درد شبیه درد ناشی از سنگ، ارتباط مستقیمی با وجود سنگ ندارد. یکی از این شرایط، انسداد محل اتصال حالب به لگنچه کلیه یا UPJ obstruction است. در این حالت، محل اتصال سیستم جمع‌کننده ادرار کلیه به حالب دچار اختلال در تخلیه ادرار است. این مشکل می‌تواند مادرزادی باشد و ممکن است در برخی افراد تا بزرگسالی تشخیص داده نشود.
اگر فرد سابقه سنگ کلیه داشته باشد، ممکن است دردهای ناشی از این اختلال با درد سنگ اشتباه گرفته شوند. در چنین شرایطی، پزشک تنها به مشاهده یا عدم مشاهده سنگ اکتفا نمی‌کند و سایر یافته‌های تصویربرداری و وضعیت سیستم ادراری را نیز بررسی می‌کند.
عبور لخته خون یا بافت از مجاری ادراری
وجود لخته خون یا قطعاتی از بافت در مسیر ادرار نیز، هرچند کمتر شایع، می‌تواند باعث تحریک یا انسداد حالب شود و درد ایجاد کند.
این وضعیت می‌تواند در شرایط مختلفی اتفاق بیفتد و اهمیت آن به علت ایجاد لخته یا بافت و میزان انسداد بستگی دارد. بنابراین در بیماری که بعد از دفع سنگ همچنان درد دارد، پزشک در صورت وجود شواهد لازم، سایر عوامل انسداد مجاری ادراری را نیز در نظر می‌گیرد.
در واقع، درد ناشی از دستگاه ادراری الزاماً همیشه حاصل برخورد مستقیم یک سنگ با بافت نیست؛ هر عاملی که جریان طبیعی ادرار را مختل کند یا باعث تحریک مسیر ادراری شود، می‌تواند علائمی مشابه ایجاد کند.
تنگی و ایجاد بافت جوشگاه در مجاری ادراری
تنگ شدن حالب یکی دیگر از دلایلی است که می‌تواند پس از یک دوره بیماری سنگ یا برخی اقدامات درمانی اهمیت پیدا کند. ایجاد بافت جوشگاه یا اسکار در دیواره حالب می‌تواند قطر داخلی مسیر را کاهش دهد و عبور ادرار را دشوار کند.
در بعضی بیماران، این مشکل ممکن است پس از یک دوره انسداد یا آسیب ایجاد شود و علائمی مشابه انسداد ناشی از سنگ ایجاد کند. مطالعات مربوط به پیگیری بیماران پس از درمان اندوسکوپیک سنگ نیز وجود تنگی حالب را به‌عنوان یکی از علل احتمالی انسداد پس از درمان گزارش کرده‌اند.
بنابراین اگر درد بعد از دفع یا درمان سنگ ادامه پیدا کند، به‌خصوص در صورت وجود سابقه سنگ بزرگ، گیرکرده یا اقدامات قبلی روی حالب، بررسی وضعیت این مجرا اهمیت دارد.
علت درد، مشکلی غیر از سنگ کلیه است
گاهی تمام تمرکز بیمار روی سنگ کلیه است، در حالی که علت درد می‌تواند موضوع دیگری باشد. درد پهلو یا ناحیه شکم همیشه منشأ کلیوی ندارد و مشکلات دستگاه ادراری، گوارشی، عضلانی یا سایر اندام‌های اطراف نیز می‌توانند علائمی مشابه ایجاد کنند.
به همین دلیل، اگر پس از دفع سنگ درد ادامه پیدا کند و شواهدی از باقی ماندن سنگ یا انسداد وجود نداشته باشد، پزشک باید احتمال علل دیگر را نیز در نظر بگیرد. بررسی محل دقیق درد، نوع و زمان بروز آن و علائم همراه به تشخیص کمک می‌کند.
این موضوع به‌خصوص زمانی اهمیت دارد که درد با الگوی معمول درد سنگ کلیه مطابقت نداشته باشد یا با وجود برطرف شدن مشکل سنگ، همچنان ادامه پیدا کند.
مراجعه به متخصص اورولوژی برای درد بعد از دفع سنگ کلیه
درد بعد از دفع سنگ کلیه همیشه به معنای وجود سنگ جدید نیست، اما ادامه‌دار شدن آن نیز نباید بدون بررسی نادیده گرفته شود. همان‌طور که گفته شد، باقی ماندن سنگ، التهاب حالب، ادامه انسداد، تنگی مجاری ادراری یا مشکلات دیگری که ارتباط مستقیمی با سنگ ندارند، می‌توانند علت این درد باشند.
اگر پس از دفع سنگ همچنان درد کلیه، درد پهلو، درد در مسیر مجاری ادراری یا علائم مشابه درد سنگ کلیه دارید، می‌توانید برای ارزیابی دقیق به مطب دکتر سیدحمیدرضا آرزه‌گر، متخصص جراحی کلیه، مجاری ادراری و تناسلی (اورولوژی) مراجعه کنید.
پس از ارزیابی وضعیت شما و تشخیص دقیق علت درد، درمان اختصاصی متناسب با شرایطتان آغاز خواهد شد. برای آشنایی بیشتر با دکتر آرزه‌گر و مشاهده رضایت بیماران و اطلاعات مربوط به فعالیت‌های ایشان نیز می‌توانید به شبکه‌های اجتماعی ایشان مراجعه کنید.
